Cultuurhistorische kennis kan helpen bij klimaatadaptatie

Omgaan met water hoort bij leven in de Nederlandse delta. Gemalen, dammen, molens en polders bepaalden al vroeg hoe Nederland eruitzag. Veel bouw- en waterwerken van toen gelden nu als cultureel erfgoed in ons landschap. Voor klimaatadaptatie kunnen we leren van de oplossingen uit het verleden. Op deze pagina lees je hoe cultuurhistorische kennis ons kan helpen bij klimaatadaptatie.


Afbeelding: Sint Jansbeek stroomt opnieuw door de versteende binnenstad van Arnhem.

Wat is cultuurhistorie?

Cultuurhistorie is alles wat de mens zichtbaar en onzichtbaar heeft aangepast. We noemen dit ook wel cultureel erfgoed. Ons landschap en de watersystemen hebben we bijvoorbeeld eeuwenlang intensief aangepast om water tegen te houden of juist toe te laten. Denk maar aan de polders, het slotenstelsel, weteringen, grachten, sluizen en gemalen. We gebruikten het water voor van alles: niet alleen voor scheepvaart en als drinkwater, maar bijvoorbeeld ook voor de landbouw en als energiebron. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) beheert het cultureel erfgoed in Nederland met als doel het te beschermen en behouden, en het zo mogelijk ook nog te blijven gebruiken. Kijk bijvoorbeeld naar het Woudagemaal in Lemmer, het grootste stoomgemaal ter wereld dat nog steeds werkt.

Hoe kan cultuurhistorische kennis helpen bij de stresstest?

De RCE ontwikkelde een stappenplan (pdf, 769 kB) dat helpt om cultuurhistorische kennis te gebruiken voor de stresstest. Een stresstest brengt in beeld hoe kwetsbaar een gebied is voor droogte, hitte, wateroverlast en overstroming. Nederlandse overheden hebben met elkaar afgesproken dat ze eens in de zes jaar zo’n stresstest uitvoeren om zich voor te bereiden op de effecten van klimaatverandering. De knelpunten die uit een stresstest naar voren komen, kun je vaak beter begrijpen als je inzicht hebt in de historische inrichting en watersystemen van een gebied. Van oudsher speelden bodem en water een grote rol in de inrichting van steden. Deze oude systemen hebben nog steeds betekenis, en bieden aanknopingspunten voor mogelijke adaptatiemaatregelen. De video hieronder laat zien waarom cultuurhistorische kennis helpt om een gebied beter te begrijpen.

Hoe kan cultuurhistorische kennis bijdragen aan oplossingen voor klimaatadaptatie?

Cultuurhistorische kennis kan op verschillende manieren bijdragen aan oplossingen voor klimaatadaptatie. Denk bijvoorbeeld aan watermolens en stuwen, waarmee we vroeger het watersysteem aanpasten om te zorgen voor voldoende water in tijden van droogte. Oude oplossingen zoals deze werken nu nog steeds. We kunnen ze opnieuw inzetten om water te bergen, de waterkwaliteit en biodiversiteit te verbeteren en hittestress in de binnenstad te voorkomen. De volgende informatiebronnen kunnen je helpen om cultuurhistorische kennis toe te passen:

  • Op de kaart Waterberging kun je zien waar in Nederland historische watersystemen en waterbergingsmethoden te vinden zijn of waren. Deze locaties bieden aanknopingspunten voor oplossingen om water te bergen of beter om te gaan met extreme regen en langdurige droogte. Sommige van deze historische systemen worden niet meer gebruikt of functioneren nu niet meer, maar kunnen we in de toekomst misschien wel weer opnieuw in werking stellen. En van andere systemen zijn alleen nog onderdelen bewaard gebleven. Voorbeelden van historische watersystemen zijn watermolens en overlaten. Een overlaat is een waterbouwkundige constructie in dijken waarmee je hoogwater kunt beheersen. Een ander voorbeeld van een historisch watersysteem is een inundatiegebied: dat wordt met opzet onder water gezet, bijvoorbeeld om water te bergen.
  • De kaart Leven met Water biedt inspiratie voor veel ruimtelijke wateropgaven in ons land. Zo zie je op de kaart bijvoorbeeld de (historische) dijken, droogmakerijen en een historische rivierenkaart.
  • In dit artikel (pdf, 3.7 MB) kun je lezen welke informatie en kaarten uit onze archieven we kunnen gebruiken bij klimaatadaptatie. Deze informatie kan ons helpen om te begrijpen hoe de watersystemen van vroeger eruitzagen en hoe ze door de tijd heen zijn aangepast. Sommige historische stadskaarten tonen bijvoorbeeld heel nauwkeurig de stadspoorten, wegen, grachten en bodemsoorten.
  • De handreiking met acht ‘sleutels’ van Stichting Het Oversticht helpt je om cultuurhistorische kennis succesvol toe te passen bij klimaatadaptatie.

Hoe kun je cultureel erfgoed  beschermen tegen waterschade?

Wat kan een beheerder van een erfgoedlocatie doen om het erfgoed en collecties, zoals kastelen of kunst, te beschermen tegen waterschade? Het stappenplan Waterbewust Erfgoed maakt de waterbeheerder in vijf stappen bewust van de risico’s van wateroverlast. Ook staat erin welke maatregelen je kunt nemen binnen de organisatie, aan het gebouw en rondom de collectie.

Wie heeft cultuurhistorische kennis ingezet bij klimaatadaptatie?

Verschillende gemeenten en regio’s hebben cultuurhistorische kennis gebruikt om oplossingen te bedenken voor klimaatadaptatie. Een aantal voorbeelden:

Meer informatie

Meer informatie over hoe cultuurhistorische kennis kan helpen bij klimaatadaptatie vind je op de website van de Rijksdienst voor Cultureel erfgoed.