Achtergrondinformatie wateroverlast

Wateroverlast is een van de thema’s van het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie, naast hitte, droogte en overstroming. Uit de KNMI’14 scenario’s blijkt dat de hoeveelheid jaarlijkse neerslag toeneemt, evenals de intensiteit van de buien. Hierdoor is er een grotere kans op wateroverlast. Deze pagina geeft een toelichting op het thema wateroverlast en linkt door naar andere relevante pagina’s binnen en buiten het Kennisportaal.

Er zijn drie typen wateroverlast:

  1. Wateroverlast door kortdurende hevige neerslag (vaker in de zomer)
  2. Wateroverlast door langdurige neerslag (meestal in de winter)
  3. Grondwateroverlast

De gevolgen van deze drie typen overlast variëren en zijn onder andere afhankelijk van de plaats waar de neerslag valt: in landelijk gebied of in de bebouwde omgeving, in een hellend of vlak gebied, in een (groot) watersysteem met veel of klein systeem met beperkte berging.

Hoe ontstaat wateroverlast?

Wateroverlast door kortdurende hevige neerslag
Wateroverlast als gevolg van kortdurende hevige neerslag ontstaat vaak in de zomer en vooral in de bebouwde omgeving en andere verharde gebieden, zoals bedrijventerreinen en snelwegen. In verharde gebieden infiltreert niet veel water in de bodem. Het water wordt vaak via de riolering afgevoerd naar een waterzuivering of naar nabijgelegen oppervlaktewater. Wanneer er veel neerslag in een korte tijd valt, kan het zijn dat het riool de hoeveelheid toestromend water niet aankan. De riolering is in de praktijk ontworpen op een afvoercapaciteit van maximaal 20 tot 30 mm/uur. Als het harder regent, komt water op straat te staan.

Als de straat onvoldoende ruimte heeft om de neerslag ter plekke te bergen, bestaat de kans dat water richting gevoelige objecten of locaties afstroomt. Wanneer water bijvoorbeeld gebouwen instroomt of belangrijke doorgangswegen onbegaanbaar maakt, is sprake van wateroverlast. De animatie hieronder laat zien hoe het water in een gebouw voor overlast kan zorgen.

De laatste jaren leidde kortdurende hevige neerslag incidenteel ook in het landelijk gebied tot overlast. Over het algemeen heeft landelijk gebied meer bergingsruimte voor water dan het stedelijk gebied. Toch valt er soms in een korte tijd zo veel regen dat het water niet snel genoeg kan infiltreren, worden geborgen of worden afgevoerd. In dat soort situaties staan bijvoorbeeld delen van snelwegen en akkers onder water, en verzakken de taluds van wegen en spoorlijnen doordat de bodem geheel verzadigd is geraakt.

Wateroverlast door langdurige neerslag
In het landelijk gebied vormt langdurige neerslag een groter probleem dan lokale hevige neerslag. De grote hoeveelheid neerslag hoeft niet allemaal in één bui te vallen, soms gaat het om de neerslagsom van een aantal dagen. Door langdurige neerslag in grote hoeveelheden kan het watersysteem vol raken, waardoor regenwater in plassen op het land blijft staan of het land onderloopt vanuit over de rand gevulde sloten of beken. Wateroverlast door langdurige neerslag komt met name voor in de wintermaanden. De waterschappen hebben met de provincies beschermingsniveau's afgesproken die afhangen van het landgebruik (een weiland mag vaker overlast ondervinden dan hoogwaardige teelt of bebouwing).

Grondwateroverlast door neerslag

Het is normaal dat het grondwaterpeil stijgt als het veel regent. Het peil daalt na een regenperiode weer langzaam, doordat het grondwater verder infiltreert naar de diepe ondergrond, naar sloten stroomt, of door planten en bomen wordt opgenomen en verdampt. Ook drainagevoorzieningen zorgen voor afvoer en het beperken van de stijging. Bij zeer langdurige of hevige neerslag is het mogelijk dat de ondergrond en drainage het water niet snel genoeg kan verwerken en komt het peil te hoog te staan. Hoge grondwaterstanden kunnen dan zogenaamde natschade veroorzaken in de landbouw en natuur. Ook in stedelijk gebied kan door hoge grondwaterstanden overlast ontstaan, bijvoorbeeld bij gebouwen (natte kelders en kruipruimtes, langs muren optrekkend vocht),  en door het drassig worden van tuinen. Over het algemeen is de grondwaterstand hoger in de winter en lager in de zomer. Grondwateroverlast door neerslag komt daarom vaker voor in de winter. Bij een hoge grondwaterstand is er ook sneller sprake van plasvorming aan het maaiveld en daarmee meer kans op andere vormen van wateroverlast.

Grondwateroverlast kan tevens ontstaan door opwellend water of doordat de grondwaterstand stijgt als gevolg van een hoger waterpeil op nabijgelegen rivieren. Klimaatverandering heeft op deze oorzaken van overlast ook invloed. Vooral in stedelijk gebied kan de overlast zeer lokaal zijn en veroorzaakt worden door menselijk ingrijpen, zoals de vervanging van lekkende riolen, aanleg van ondergrondse constructies die grondwaterstroming beïnvloeden of het stoppen van een grondwateronttrekking.

De Klimaateffectatlas biedt landelijke kaartinformatie over wateroverlast in Nederland. De handleiding Bijsluiter gestandaardiseerde stresstest Ruimtelijke Adaptatie geeft aan hoe je de kwetsbaarheid van een gebied met de atlas in kaart kunt brengen.

Wordt het in de toekomst natter?

In Nederland is de gemiddelde jaarlijkse neerslag sinds 1906 toegenomen met 18 procent. Dit komt vooral voor rekening van de winter en de herfst. Door klimaatverandering neemt de gemiddelde hoeveelheid neerslag in de herfst, winter en lente verder toe. De kans op langdurige neerslag en de daarmee samenhangende wateroverlast wordt steeds groter. Dit komt voornamelijk doordat bij een opwarmend klimaat de hoeveelheid waterdamp in de lucht toeneemt. Daarnaast waait de wind vaker uit het vochtige westen. Ook dat speelt een rol in de toename.

Modelberekeningen geven niet eenduidig aan of de gemiddelde hoeveelheid neerslag in de zomer toe- of afneemt. Het is wel duidelijk dat de intensiteit van hevige neerslag in de zomer toeneemt. Tijdens Nederlandse zomers is steeds vaker sprake van hevige regenbuien met een hoge neerslagintensiteit. Dat komt ook door de opwarming van de aarde. In de afgelopen 130 jaar is het wereldwijd gemiddeld 0,9°C warmer geworden. De maximale hoeveelheid waterdamp die de lucht kan bevatten, neemt, voor iedere graad  dat het warmer wordt, toe met 7 procent. Hoe meer waterdamp de atmosfeer bevat, hoe harder het kan regenen. Voor een heel hevige, kortdurende regenbui heeft het KNMI zelfs een toename in neerslagintensiteit waargenomen van 14 procent per graad Celsius.

Door de toename van de gemiddelde hoeveelheid neerslag kan ook de kans op grondwateroverlast toenemen.

Hoe zijn de gevolgen van wateroverlast te beperken?

Om de gevolgen van wateroverlast te beperken, is het van belang om de omgeving in te richten met het oog op veranderingen. Stichting Rioned heeft een overzicht gemaakt van de maatregelen die een gemeente zou kunnen nemen om wateroverlast door hevige neerslag te voorkomen. Daarnaast biedt de ontwerptool van Groenblauwe Netwerken een inspirerend overzicht van maatregelen, inclusief een filter om lokaal geschikte maatregelen te vinden.

Aangezien een eigenaar verantwoordelijk is voor de afwatering van eigen terrein, is het ook passend dat zij maatregelen treffen. De websites huisjeboompjebeter.nl en rainproof geven tips om een gebouw, dak en tuin regenbestendig te maken. Groene maatregelen zijn vaak multifunctioneel, zo voorkomen ze hitte en stimuleren ze biodiversiteit. In dit artikel van de stichting Rioned staat meer informatie over de effectiviteit van verschillende maatregelen: wat werkt, en wat niet?

Dreigt er wateroverlast te ontstaan? Op de website Wacht niet op water vind je tips over wat je zelf kunt doen bij plotselinge wateroverlast. Hoe bereid jij je voor? En wat moet je wel of juist niet doen in zo’n situatie?

Waterschappen en provincies kunnen, samen met gemeenten en agrariërs, een aantal dingen doen om wateroverlast door langdurige neerslag te voorkomen. Ze kunnen bijvoorbeeld waterberging in het landelijk gebied creëren, door landbouwgronden te laten vernatten, uit productie te nemen of om te vormen in water­bergings­gebieden. De website WaterWindow geeft een overzicht van water- en klimaatoplossingen die kunnen bijdragen aan het klimaatbestendig en waterrobuust inrichten van de omgeving.

Voor problemen met grondwater bestaan veel bouwkundige oplossingen. Op de website van Rioned staat een aantal relatief eenvoudige oplossingen. De website geeft ook een overzicht van de rollen van verschillende partijen en de daarbij horende verantwoordelijkheden. De website van Bodem+ ontsluit goede voorbeelden en praktijkkennis om grondwater te betrekken in de gemeentelijke structuurvisie.