De risicodialoog: uitleg en tips

Ambitie 2 uit het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie is het voeren van een risicodialoog en het opstellen van een strategie. Wat is een risicodialoog en hoe voer je die? Dat lees je hier.

De risicodialoog is een iteratief – zich herhalend – proces. Het proces dient twee doelen: bijdragen aan bewustwording ten aanzien van de kwetsbaarheid voor klimaatverandering en bespreken welke maatregelen nodig zijn om die kwetsbaarheden te verkleinen. Het gesprek gaat over risico´s, kansen, ambities, strategische keuzes en inzet. Onderwerpen zijn bijvoorbeeld: welke risico’s zijn in onze regio wel en niet acceptabel, welke maatregelen zijn nodig en wie neemt die maatregelen?

Maatwerk

Risicodialogen kunnen heel verschillend zijn. Vorm, aantal en type betrokkenen, en de onderwerpen kunnen in iedere regio anders zijn. Ook de aanleiding voor een risicodialoog kan variëren. Het kunnen de stresstesten zijn, of een recente calamiteit door extreem weer. Er is geen goed of fout in het voeren van de risicodialoog. Er is ook geen blauwdruk. Een risicodialoog is altijd maatwerk.

Op dit moment werkt het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie een handleiding uit voor de invulling van de risicodialoog. Hierin staan concrete tools en stappen die helpen bij het voorbereiden, voeren en afronden van de risicodialoog. Deze handleiding verschijnt later dit jaar. Ter inspiratie vind je op deze pagina alvast het antwoord op 12 vragen over de risicodialoog.

Nu al behoefte aan ondersteuning? Op veel plekken in Nederland is en wordt al ervaring opgedaan met het voorbereiden en voeren van risicodialogen. Je kunt altijd altijd contact opnemen met het Samen Klimaatbestendig. Bovendien kun je procesondersteuning krijgen via het Deltaprogramma Ruimtelijke adaptatie.

1. Wat is een risicodialoog en wat is het doel ervan?

Een risicodialoog bestaat uit een serie gesprekken met relevante publieke en private partijen. Het is een iteratief – zich herhalend – proces om de klimaatrisico’s te identificeren, ambities te bepalen en maatregelen te formuleren die moeten landen in beleid en een uitvoeringsprogramma. Vaak vormen de uitkomsten van de stresstest de basis voor de gesprekken. Een stresstest brengt de kwetsbaarheden voor klimaatverandering in beeld, onder meer met behulp van de Klimaateffectatlas.

De gesprekpartners bepalen gezamenlijk welke gevolgen van klimaatverandering wel en niet acceptabel zijn. Die gezamenlijkheid is van belang, want maatregelen worden lang niet altijd genomen door overheden. Het merendeel van het land is in bezit van andere partijen dan de overheid. Het gaat dus ook om maatregelen op bijvoorbeeld bedrijventerreinen, woningen die in bezit zijn van corporaties, privaat vastgoed, particuliere woningen en de (bijbehorende achter)tuinen.

Doel van de risicodialoog is het opstellen van gezamenlijke ambities, afwegingskaders en – waar nodig – maatregelen voor ruimtelijke adaptatie. De risicodialoog is de voorbereiding op een uitvoeringsprogramma. De risicodialoog draagt ook bij aan bewustwording.

2. Waarom voer je een risicodialoog?

Tijdens een risicodialoog spreek je met elkaar af welke schade en overlast in jouw gebied acceptabel is, en welke niet. Ook bespreek je met elkaar wie welke maatregelen gaat nemen om onacceptabele schade en overlast te voorkomen.

Klimaatadaptatie is maatwerk: per gebied en functie verschilt de kwetsbaarheid en weerbaarheid. Daarom zijn er geen landelijke normen. Gemeenten, waterschappen en provincies bepalen zelf – in dialoog met betrokken partijen – wat de ambitie wordt en wie welke maatregelen gaat nemen. Omdat extreem weer iedereen kan raken en het merendeel van het land in het bezit is van particulieren en bedrijven, zullen ook zij actie moeten ondernemen.

3. Met wie voer je een risicodialoog?

Een risicodialoog voer je met degenen die geraakt worden door extreem weer, een verhoogd risico lopen op schade of in de positie zijn om er iets aan te doen. Ook is het wenselijk om de partijen erbij te betrekken die maatregelen kunnen nemen om de overlast of de schade te verminderen. Natuurlijk kun je niet met iedereen tegelijkertijd in gesprek: kies de partijen en de vorm die het beste past bij de risico’s en de kansen in het betreffende gebied, de schaal waarop je de dialoog gaat voeren, enzovoort. Je kunt maatwerk toepassen door bijvoorbeeld voor een bedrijventerrein het gesprek te voeren met de betrokken bedrijven via een beheerdersoverleg van het terrein.

Met een eerste stakeholdersanalyse (pdf, 86 kB) kun je een eerste beeld krijgen van de betrokkenen en hun rol.

4. Wanneer ben je klaar met de risicodialoog?

In feite ben je nooit klaar; het gebied verandert en ook het klimaat verandert voortdurend. Na verloop van tijd zal een nieuwe risicodialoog nodig zijn. Op de korte termijn is een risicodialoog afgerond als de relevante betrokken partijen de risico’s herkennen, gezamenlijk is vastgesteld welke schade en overlast acceptabel zijn en afgesproken is wie eventuele maatregelen moet nemen om de onacceptabele schade en overlast te voorkomen. Zodra dit voor een (deel)gebied duidelijk is, kan de stap naar het uitvoeringsprogramma gemaakt worden. Het ene (deel)gebied hoeft niet op het andere te wachten; soms is in een gebied meer tijd nodig  om te komen tot herkenning, ambitiebepaling of afspraken over maatregelen. Een risicodialoog is en blijft maatwerk.

5. Op welke momenten moet de dialoog gevoerd worden?

Dat kan op verschillende momenten. Bijvoorbeeld als duidelijk is wat de kwetsbaarheden zijn in het gebied, nadat een stresstest is uitgevoerd. Een calamiteit door extreem weer kan eveneens een aanleiding vormen. Het is ook raadzaam om een risicodialoog te voeren bij het ontwikkelen van nieuwe (bouw)projecten.

6. Hoe maak je de stap van de stresstest naar risicodialoog?

Ter voorbereiding op het voeren van een risicodialoog is het belangrijk om:

  • de kwetsbaarheden in beeld te hebben
  • te weten wie of wat geraakt wordt door de weersextremen (stakeholders) – en in welke mate; en wie er betrokken moeten worden bij de mogelijke oplossingen
  • wat de bestuurlijke ruimte is

Door bijvoorbeeld kaarten, visualisatie-tools en situaties in de praktijk kun je de kwetsbaarheden verbeelden. Met een eerste stakeholdersanalyse (pdf, 86 kB) kun je een eerste beeld krijgen van de betrokkenen en hun rol.

Voor de invulling van de risicodialoog zelf wordt door het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie op dit moment een handleiding uitgewerkt met concrete tools en stappen bij het voorbereiden, het voeren en afronden van de risicodialoog. Deze kan later dit jaar benut worden.

Op veel plekken in Nederland is en wordt ervaring opgedaan met het voorbereiden en voeren van risicodialogen. U kunt altijd contact opnemen met het platform Samen Klimaatbestendig. Bovendien kunt u procesondersteuning krijgen via het Deltaprogramma Ruimtelijke adaptatie.

7. Op welk schaalniveau voer je de dialoog?

Een dialoog kan op diverse schaalniveaus gevoerd worden. De omvang van de problematiek bepaalt welk schaalniveau dat is. Gaat het om de aanpak van wateroverlast in een straat of wijk, dan zijn inwoners aangewezen gesprekspartners. Voor klimaatadaptatie-opgaven op specifieke plekken zoals een bedrijventerrein, kan een dialoog plaatsvinden binnen bestaande overlegstructuren; bijvoorbeeld een beheerdersoverleg. Een risicodialoog over vitale en kwetsbare objecten kan gevoerd worden op regionaal niveau.

8. Welke informatie heb ik nodig voor ik een risicodialoog kan voeren?

Om de dialoog te kunnen voeren is een goed beeld nodig van de kwetsbaarheden en van wie of wat geraakt wordt door de weersextremen. Dat komt in beeld door een stresstest. De stresstesten kunnen worden verrijkt door geo-informatie over bijvoorbeeld bodemtype, hoogte en verharding; en door informatie over bijvoorbeeld onderhoudsprogramma’s en verkeersstromen. Ook is het goed om te bekijken of de resultaten uit de stresstest herkenbaar zijn in de praktijk.

9. Hoe stimuleren we ook bedrijven en inwoners om risico´s te accepteren of te vermijden en/of maatregelen te nemen?

Bedrijven en inwoners moeten zich (meer) bewust worden van de risico’s die ze lopen. Dat kan door de uitkomsten van de stresstest met ze te delen en te vragen of ze het beeld herkennen en wat dat betekent voor het wonen en werken op die plek. Vervolgens is het van belang om te bespreken hoe zij hun eigen terrein, tuin of gebouw beter kunnen aanpassen om wateroverlast en hittestress te voorkomen. Als bedrijven en inwoners een handelingsperspectief hebben (het risico wordt lokaal inderdaad kleiner door een groen dak te plaatsen of de tuin te ontharden) zullen zij eerder geneigd zijn om in actie te komen. Wat nodig is om iemand te overtuigen, is voor iedereen weer verschillend.

10. Hoe betrekken we de beheerders van vitale en kwetsbare functies bij de risicodialoog?

De eerste stap is: in beeld brengen welke vitale en kwetsbare functies mogelijk schade kunnen ondervinden door extreem weer. In de nationale aanpak Vitaal en Kwetsbaar (V&K) worden 13 functies expliciet benoemd. Volgende stap is om met de betrokken instanties in contact te komen. Omdat deze partijen vertrouwelijke (geo)informatie niet altijd kunnen vrijgeven, wordt aanbevolen om deze stap via de veiligheidsregio’s te zetten. Zij hebben vaak de juiste ingangen bij deze instanties en ook een totaalbeeld van de kwetsbare functies.

11. Wie hebben allemaal al een risicodialoog uitgevoerd waar ik van zou kunnen leren?

Op de voorbeeldenkaart staan enkele voorbeelden van risicodialogen. In 2018 heeft het Deltaprogramma RA een verkenning (pdf, 1.5 MB) laten uitvoeren met daarin veertien interviews met ervaringsdeskundigen. Daarnaast heeft Samen Klimaatbestendig inzicht in recente ontwikkelingen bij de risicodialoog. Samen Klimaatbestendig kan helpen bij het vinden van een match met een collega die ervaring heeft met de risicodialoog.

12. Hoe maak ik de stap naar een uitvoerings- en investeringsagenda?

Ook als nog niet alle risicodialogen afgerond zijn, is het mogelijk een uitvoerings- en investeringsagenda (ambitie 3 uit het Deltaplan) te maken. Daarin is uitgewerkt welke uitvoeringsmaatregelen de komende periode gepland zijn, wie wat doet en hoe de maatregelen gefinancierd worden. In het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie is afgesproken dat overheden tenminste eens per zes jaar de klimaatstresstest en resultaten van de risicodialogen herijken en op basis daarvan met een uitvoerings- en investeringsagenda komen.

Ondersteuning nodig bij de risicodialoog? Kijk naar de mogelijkheden op deze pagina.

Vragen over de risicodialoog? Neem contact op met de Helpdesk.