Bijsluiter gestandaardiseerde stresstest Ruimtelijke Adaptatie

In het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie is afgesproken dat heel Nederland in 2050 waterrobuust en klimaatbestendig ingericht moet zijn. Als een eerste stap dienen alle overheden uiterlijk in 2019 een stresstest te hebben uitgevoerd voor de vier klimaatthema’s: wateroverlasthittedroogte en overstroming.

In een stresstest worden de potentiële kwetsbaarheden voor deze klimaatthema’s binnen een gebied geïdentificeerd. De test bestaat in de kern uit het verzamelen en creëren van informatie die beschrijft welke effecten klimaatverandering (de ‘stress’ die op het systeem wordt gezet) in de toekomst kan hebben, en uit het combineren van deze informatie met verzamelde gegevens over de gevoeligheid van objecten en functies voor deze effecten. Er wordt onderzocht waar, wanneer, welke knelpunten hierdoor kunnen ontstaan, onder een scala aan mogelijke klimaatontwikkelingen. De stresstest gaat over zowel het stedelijk als landelijk gebied en heeft specifieke aandacht voor vitale en kwetsbare functies.

In het Deltaplan is afgesproken dat de stresstest iedere 6 jaar wordt herhaald om het beeld van de kwetsbaarheid te actualiseren. Er is tevens afgesproken dat overheden de resultaten van de stresstesten openbaar maken, zodat ook burgers en bedrijven inzicht hebben in de kwetsbaarheid van hun gebied.

Wat staat er in de bijsluiter?

Het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie (DPRA) heeft in samenwerking met een groot aantal partijen deze bijsluiter voor de gestandaardiseerde stresstest ontwikkeld. De bijsluiter is een bundeling van instructies voor het uitvoeren van de test en gebruiksaanwijzingen voor het interpreteren en toepassen van uitkomsten. Hij biedt:

  • Achtergrondinformatie over de klimaatthema’s en daarmee samenhangende kwetsbaarheden
  • Instructies voor het vinden en gebruiken van publieke basisinformatie om kwetsbaarheden te verkennen en op hoofdlijnen in beeld te brengen (voorheen de stresstest light)
  • Instructies voor het creëren van informatie op maat om kwetsbaarheden in detail te bepalen
  • Adviezen voor het gebruik van de stresstest uitkomsten.

De bijsluiter wijst daarnaast op en helpt bij, te maken keuzes als: wat reken je door (of laat je doorrekenen)? Hoe diepgravend gebeurt dat, en waarom? Welke informatie moet worden gebruikt? Hoe om te gaan met onzekerheden? Wat moet worden gedocumenteerd? En als er resultaten zijn: wat kun je ermee, en wat niet?

Per klimaatthema worden specifieke instructies gegeven die passen bij de kenmerken van het thema, de informatiebeschikbaarheid en de gebruikersbehoeften. Delen van de instructies fungeren als, of wijzen op, toe te passen standaarden. Op de themapagina’s worden deze standaarden expliciet naar voren gebracht.

De adviezen voor het gebruik van uitkomsten gaan in op aandachtspunten bij de interpretatie, verrijking en overdracht van resultaten. Het is goed om hier voorafgaand aan de uitvoering van een stresstest kennis van te nemen. De adviezen zijn ook bruikbaar wanneer er al uitkomsten van een stresstest beschikbaar zijn.

Een initiatiefnemer is zelf verantwoordelijk voor een zorgvuldige uitvoering van de stresstest, de daaruit volgende resultaten en het gebruik van die resultaten.

Wat is het verschil met de Handreiking stresstest light?

De bijsluiter vervangt de Handreiking stresstest light. Door het beschikbaar komen van nieuwe basisinformatie was een update hiervan noodzakelijk. De bijsluiter is ook uitgebreider. De verkennende stap van de stresstest light en het in detail onderzoeken van de kwetsbaarheden zijn erin gebundeld. Een voorname aanvulling is dat de bijsluiter nu concrete invulling geeft aan de uitvoeringswijze van de stresstest door standaarden te bieden.

Wat houdt de standaardisatie in?

De bijsluiter beschrijft niet van A tot Z en tot in detail de volledige werkwijze bij een stresstest. Dat is ook niet gewenst. Er moet voldoende ruimte zijn voor gebiedsgericht maatwerk en inbreng van gebiedskennis en deskundigheid door uitvoerders, opdrachtgevers en overige betrokkenen. De bijsluiter focust op generiek toepasbare onderdelen in de werkwijze, standaarden, die de vergelijkbaarheid en kwaliteit van de stresstest uitkomsten verbeteren. De standaardisatie omvat te hanteren uitgangspunten, te gebruiken invoergegevens, de stappen in de informatie analyse, het uitvoeren van modelberekeningen, de weergave van uitkomsten en de overdracht van resultaten. Er zijn zowel standaarden voor het gebruik van kant en klare basisinformatie als voor het zelf creëren van informatie op maat.

De behoefte aan dergelijke standaarden als hulpmiddel bij uitbesteding en uitvoering, en als middel voor kwaliteitsborging, is gebleken uit ervaringen in de afgelopen jaren. De Adviescommissie Water heeft bijvoorbeeld geadviseerd om een gestandaardiseerde stresstest voor wateroverlast in te voeren. Daarnaast is het voor het monitoren van de klimaatbestendigheid op regionaal en landelijk schaalniveau noodzakelijk om over vergelijkbare uitkomsten te beschikken.

Wanneer het toepassen van de stresstest standaarden in een specifieke situatie niet zinnig wordt geacht, mag hiervan worden afgeweken. Het is dan wel noodzakelijk de argumenten daarvoor vast te leggen en deze toelichting te koppelen aan de stresstestresultaten.

Heb je al een stresstest uitgevoerd, voordat de standaarden bekend werden? Je hoeft dan natuurlijk niet opnieuw te beginnen. Bekijk of je alle klimaatthema’s in je stresstest hebt meegenomen en vul zo nodig de stresstest aan. En: gebruik de standaarden wanneer je opnieuw of aanvullende modelberekeningen gaat doen. Bijvoorbeeld naar aanleiding van een vraag uit de risicodialoog of na een calamiteit door extreem weer.

Wat is de gestandaardiseerde stresstest niet?

Om de stresstest en de standaarden op de juiste wijze toe te passen en te interpreteren, zijn de volgende punten van belang:

  • Je kunt niet zakken of slagen voor de stresstest
  • De stresstest stelt geen normen; het is ook niet de bedoeling om de standaarden in de bijsluiter zonder meer als normen te gebruiken (bijvoorbeeld bij de het ontwerp van een nieuwe woonwijk)
  • Uit de stresstest volgen nog niet de dimensies van maatregelen en kostenramingen.
  • De stresstest velt geen oordeel en legt geen maatregelen op; dit wordt in overleg bepaald (risicodialoog)

Wisselwerking tussen stresstest en risicodialoog

Uit de stresstest volgt ruimtelijk inzicht in kwetsbaarheden, nog zonder waardeoordeel. Of de kwetsbaarheden daadwerkelijk een probleem vormen wordt duidelijk tijdens de risicodialoog. Dit is een gesprek tussen betrokken partijen over klimaatadaptatie, waarin wordt bepaald of de potentiële kwetsbaarheden die uit de stresstest volgen een probleem zijn en moet worden ingegrepen.

De start en het verloop van de risicodialoog ligt niet vast en varieert per gebied en instantie. Meestal zal voor de vier klimaatthema’s eerst een verkennende stresstest worden uitgevoerd met gebruik van basisinformatie (voorheen Stresstest light). De resultaten hiervan zijn voeding voor de dialoog. Daar kan worden besloten dat meer informatie of meer detail nodig is. Er volgt dan een stap waarin informatie op maat wordt gecreëerd. Voor welke klimaatthema’s dit gebeurt, hangt af van de verkende kwetsbaarheden in het gebied. Ook de resultaten hiervan gaan naar de dialoog. Het kan ook voorkomen dat eerst een risicodialoog plaatsvindt, nog voordat er een stresstest is uitgevoerd. Bijvoorbeeld na een calamiteit door extreem weer.

De stappen in de stresstest en de wisselwerking tussen stresstest en risicodialoog zijn verbeeld in onderstaande infographic:

Infographic stresstest

Download de infographic in hoge resolutie als PNG (png, 673 kB) of PDF (pdf, 237 kB)

Gebruik basisinformatie

De eerste stap is meestal het verkennen van kwetsbaarheden voor alle vier klimaatthema’s met direct beschikbare, laagdrempelige, publieke informatie (voorheen de stresstest light). Hierbij wordt uitgegaan van informatie uit de Klimaateffectatlas (KEA), de bijbehorende Kaartverhalen en van overige online beschikbare informatie. In aanvulling hierop kan regionale of lokale informatie worden gebruikt, zoals een regionale klimaateffectatlas. Wanneer een regionale kaart nauwkeuriger is dan de landelijke kaart, kan de regionale kaart worden gebruikt. Omschrijf deze keuze in de resultaten.

Het gebruik van basisinformatie geeft je een eerste indicatie van de klimaateffecten en de kwetsbaarheden in een gebied. De uitkomsten zijn geschikt voor het stimuleren van bewustwording en om de startfase van de risicodialoog van informatie te voorzien. Overheden die nog niet – of nauwelijks – bezig zijn met klimaatadaptatie, kunnen met deze basisinformatie snel van start.

Uitleg over de klimaateffectatlas en kaartverhalen
De Klimaateffectatlas geeft je een eerste indruk van de (toekomstige) dreigingen van wateroverlast, hitte, droogte en overstroming in jouw gebied. Met de zoomfunctie heb je de mogelijkheid om op je eigen gemeente in te zoomen. De Klimaateffectatlas biedt twee categorieën kaarten: ‘klimaateffecten’ en ‘gevoelige functies en ruimtelijke kenmerken’. Klimaateffecten worden zichtbaar in de atlas doordat de mogelijkheid wordt geboden de situatie in het huidige klimaat (referentieperiode 1980-2010) te vergelijken met de situatie in het klimaat van 2050. De kaarten van gevoelige functies en ruimtelijke kenmerken kunnen in de atlas of in een eigen GIS met de klimaateffect kaarten worden gecombineerd. Het wordt zo mogelijk te beoordelen welke gebieden of functies kwetsbaar zijn voor klimaatverandering.

De Kaartverhalen geven duiding en toelichting bij belangrijke kaarten uit de klimaateffectatlas: wat zie ik op de kaart, waarom is dit aspect van belang en wat kan ik wel en niet met deze gegevens.

Hoewel alle kaarten in de Klimaateffectatlas en kaartverhalen waardevolle informatie bieden, en het raadplegen van de kaarten wordt geadviseerd, zijn zij niet allemaal onderdeel van de standaard set basisinformatie. De bijsluiter gestandaardiseerde stresstest bevat daarom niet voor elke kaart gebruiksinstructies.

Klik hier voor meer uitleg over de atlas en een kort filmpje.

De weergave van klimaatgegevens op kaarten kan de indruk wekken van grote geografische nauwkeurigheid. Vanwege de onzekerheden moet je voorzichtig zijn met het verbinden van conclusies aan de landelijke kaarten. Ze zijn niet geschikt voor detailstudies op een lokaal schaalniveau (wijk, straat), maar geven wel aan welke klimaatthema’s in je gebied meer of minder relevant zijn en met welke typen kwetsbaarheden in het gebied rekening moet worden gehouden.

Het gebruik van de klimaateffectatlas wordt ondersteund door een helpdesk. Hier kan je terecht met vragen over de kaarten, of (kosteloos) de GIS-data uit de Klimaateffectatlas opvragen.

Creëer informatie op maat

De basisinformatie is in veel gevallen onvoldoende specifiek of te onnauwkeurig om op een lokaal schaalniveau kwetsbaarheden te bepalen en in de risicodialoog te beslissen over maatregelen. Dit blijkt bijvoorbeeld wanneer vragen in de risicodialoog niet of alleen met veel onzekerheid kunnen worden beantwoord. Het is dan nuttig om met aanvullende metingen en (model)berekeningen eigen informatie op maat te genereren. Er worden dan kwetsbaarheden in kaart gebracht met een nauwkeurigheid die beter past bij de te maken afwegingen.

De basisinformatie kan wel helpen bij het identificeren van de gebieden waarvoor dit detailonderzoek zinnig is. Wellicht is zo’n nader onderzoek namelijk niet nodig voor alle klimaatthema’s; dat verschilt per gebied. Anderzijds, wanneer bijvoorbeeld al een goed beeld bestaat van de wateroverlast situatie in een gemeente, kan in de vermoede probleemgebieden direct aan de slag worden gegaan met de standaarden voor een gedetailleerde wateroverlastmodellering op straatniveau. De stap van het gebruik van (landelijke) basisinformatie wordt dan overgeslagen.


Deze bijsluiter is opgesteld in opdracht van het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie (versie 1.0 - januari 2019).

Consultatieronde

Van 29 januari tot 26 februari 2019 kun je op- en aanmerkingen plaatsen bij de verschillende onderdelen van de bijsluiter.

Wateroverlast

Wateroverlast icoon

Hitte

Hitte icoon

Droogte

droogte icoon

Overstroming

Overstroming icoon