Achtergrondinformatie hitte

Hitte is een van de thema’s van het Deltaprogramma Ruimtelijke Adaptatie, naast droogte, wateroverlast en overstroming. Uit de KNMI’14 scenario’s blijkt dat niet alleen de gemiddelde temperatuur stijgt, maar dat ook de hitte-extremen toenemen. Deze pagina geeft een beknopte toelichting op het thema hitte en linkt door naar andere relevante pagina’s binnen en buiten het kennisportaal.

Hoe ontstaat hitte?

De broeikasgassen in de atmosfeer houden de warmtestraling van de zon vast en zorgen voor een ‘natuurlijk’ broeikaseffect. Zonder dit effect zou de gemiddelde temperatuur op aarde 33 graden lager liggen. Door diverse activiteiten van de mens, zoals de verbranding van fossiele brandstoffen en ontbossing, komen er meer broeikasgassen (waaronder CO2, CH4, O3, H2) in de atmosfeer terecht. Dit versterkt het broeikaseffect en zorgt voor de opwarming van de aarde.

Hitte-eilandeffect

In de steden wordt het doorgaans warmer dan in het omliggende buitengebied doordat steden meer warmte vasthouden. Dit zogenaamde stedelijk ‘hitte-eilandeffect’ wordt veroorzaakt door:

  • absorptie van zonnestraling door (stenige) materialen
  • gebrek aan verdamping door weinig groen en water: een goot deel van de inkomende straling wordt omgezet in voelbare warmte
  • uitstoot van warmte bij menselijke activiteiten door bijvoorbeeld industrie en huishoudens

‘s Nachts is het verschil in luchttemperatuur tussen stad en platteland het grootst. Dit komt doordat de stad na zonsondergang veel langzamer afkoelt. Het temperatuurverschil kan dan oplopen tot meer dan 7 graden. De mate waarin het hitte-eilandeffect optreedt, varieert: hoe warm het ergens wordt, hangt af van de lokale ruimtelijke kenmerken. De meest bepalende factoren hierin zijn:

  • aandeel bebouwd oppervlak
  • aandeel verhard oppervlak
  • aandeel groen oppervlak

Andere factoren die meespelen in het hitte-eilandeffect zijn de verhouding tussen gebouwhoogte en straatbreedte (in verband met de absorptie van zonnestraling), de mate van thermische uitstraling van gebouwen en andere oppervlakken naar de atmosfeer, en het transport van warmte binnen de straat. De inrichting van een staat of wijk heeft dus invloed op de lokale temperatuur: de ene wijk is beter bestand tegen hitte dan de andere. Lees meer over de hittebestendigheid van verschillende wijktypen in het voorbeeldenboek 'het klimaat past ook in uw straatje'. Hoe hitte beleefd wordt (het ‘thermisch comfort’) is eveneens sterk afhankelijk van de lokale inrichting. Wind heeft bijvoorbeeld een positief effect op de gevoelstemperatuur tijdens zomerse dagen.

Wat zijn de gevolgen van hitte?

De opwarming van de aarde en de toenemende hitte-extremen hebben verschillende effecten. Zo leidt hittestress tot gezondheidsproblemen en extra sterfte onder kwetsbare groepen, zoals ouderen en chronisch zieken. Ook kan hittestress leiden tot verminderde arbeidsproductiviteit en slaapstoornissen. Een ander effect van hitte is dat materialen uitzetten. Hierdoor kunnen bijvoorbeeld bruggen niet meer openen of sluiten. De bollenschema’s van de NAS geven een schematisch overzicht van de effecten van hitte in negen sectoren, zoals gezondheid, veiligheid, natuur, landbouw en infrastructuur. Ook is er een mindmap die de effecten weergeeft van hitte in de stad.

Wordt het in de toekomst warmer?

Tussen 1880 en nu is de gemiddelde wereldtemperatuur met 0,9 graad gestegen. In Nederland steeg de temperatuur meer: het is sinds 1901 zo’n 1,8 graad warmer geworden. Door klimaatverandering wordt het in 2050 in Nederland 1 tot 2,3 graden warmer ten opzichte van het huidige klimaat. In 2085 kan de temperatuur zelfs toenemen tot 3,7 graden Celsius.

Hoe hitte toeneemt door klimaatverandering op een locatie kun je bekijken in de Klimaateffectatlas. De Bijsluiter gestandaardiseerde stresstest Ruimtelijke Adaptatie geeft aan hoe je de kwetsbaarheid van een gebied met de atlas in kaart kunt brengen.

Hoe zijn de gevolgen van hitte te beperken?

Er zijn diverse maatregelen om hitte te beperken, zoals het aanpassen van gebouwen en infrastructuur, het vergroenen van tuinen en het aanpassen van gedrag. Omdat de kwetsbaarheid voor hitte lokaal is, zal de keuze voor maatregelen ook lokaal zijn. Een integrale aanpak, waarin andere klimaatthema's worden meegenomen (bijvoorbeeld droogte of wateroverlast) heeft hierin de voorkeur.

Algemeen geldt dat steden beter bestand zijn tegen hitte als er sprake is van meer verdamping. Dit kan bereikt worden door het toevoegen van groene en blauwe elementen (zoals parken, groene tuinen en waterpartijen) Om de verdamping op peil te houden is een goede vochtvoorziening van het stedelijk groen belangrijk. Het effect van water op de temperatuur in de stad is niet eenduidig en hangt af van veel factoren, zoals diepte, oppervlakte en ligging ten opzichte van gebouwen. Lees hierover meer in het interview over het verkoelend effect van water in de stad. In het onderzoeksproject REALCOOL staan ontwerprichtlijnen voor waterpartijen in de stad. De volgende animaties geven voorbeelden van het hittebestendig maken van een  straat of  tuin. De maatregelendatabase huisjeboompjebeter geeft handvatten aan inwoners voor het klimaatbestendig inrichten van hun tuin. De maatregelendatabase Groenblauwe Netwerken geeft suggesties voor ontwerpers en beleidsmakers.