Hitte

Van de 4 klimaatthema’s uit het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie is het thema hitte nog het minst uitgewerkt. Er zijn bijvoorbeeld (nog) geen uitgebreide plannen zoals de Deltaplannen Waterveiligheid en Zoetwater voor de respectievelijke thema’s overstromingen en droogte. Ook is de verantwoordelijkheid voor het voorkomen ervan (voor zover mogelijk), of het tegengaan van ongewenste effecten, niet zo expliciet belegd zoals dat bijvoorbeeld veelal voor het waterschap en/of de gemeente in het geval van wateroverlast geldt. Toch is hitte een belangrijk onderwerp dat aandacht vraagt. Door het uitvoeren van een stresstest light met behulp van deze handreiking krijgt u een eerste beeld wat hitte voor uw gebied kan betekenen.

Klimaatverandering betekent dat het warmer wordt in Nederland. Negen van de tien warmste jaren die ooit gemeten zijn, dateren uit de periode sinds 1999. Volgens het KNMI zullen veel van de huidige klimaattrends in de toekomst doorzetten. De temperatuur stijgt verder. Het meest in de winter, het minst in de lente. Op jaarbasis ligt de opwarming volgens de nieuwste klimaatscenario's van het KNMI in Nederland tussen 1,0 en 2,3 graden rond 2050.

De stijging van gemiddelde jaartemperaturen in Nederland brengt nauwelijks acute problemen met zich mee. Dergelijke problemen doen zich juist voor bij pieken in de temperatuur, zoals op tropische dagen en tijdens hete nachten. Zo kunnen vooral bij kwetsbare groepen als zieken en ouderen gezondheidsproblemen optreden (hittestress), kunnen infrastructuur en gebouwen schade oplopen door het uitzetten van (metalen) materialen en stijgt de vraag naar energie voor koeling sterk.

Hittestress is nog vaak een onderschat probleem in Nederland. Langdurig aanhoudende hitte kan leiden tot klachten als vermoeidheid, concentratieproblemen en hoofdpijn. Er bestaat ook risico op uitdroging en (o)verhitting. In het ergste geval kunnen mensen hieraan overlijden. In Nederland stijgt tijdens hittegolven de sterfte met 12%. Kwetsbaarheden voor hitte kunnen met behulp van de stresstest light in beeld worden gebracht op basis van onder meer de volgende vragen:

  • Hoeveel tropische dagen zijn er per jaar?
  • Hoe vaak treedt hittestress op door warme nachten?
  • Wat is de invloed van hitte op oppervlaktewater?

In dit hoofdstuk worden bovenstaande vragen gerelateerd aan enkele voorbeelden van locatiespecifieke zaken die bij u kunnen spelen.

Deze vragen dienen zowel voor de huidige situatie als voor de toekomstige situatie in 2050 beantwoord te worden. Als er momenteel nog geen of weinig hittestress is, wil dat immers niet zeggen dat dit ook in 2050 het geval is.

1. Hoeveel tropische dagen zijn er per jaar?

Het aantal dagen waarop het warm wordt in Nederland, neemt de komende jaren verder toe. Dat is niet per definitie een negatieve ontwikkeling, omdat bijvoorbeeld de kansen voor buitenrecreatie toenemen en de landbouwsector nieuwe gewassen kan telen. Maar zodra de temperatuur richting 25 °C stijgt, treden er problemen op. Het risico op gezondheidseffecten (met name bij ouderen, zieken en jonge kinderen) neemt toe en de oppervlaktewaterkwaliteit komt onder druk te staan door mogelijke algengroei. Als de temperatuur in de buurt van 30°C komt, lopen ook anderen risico op gezondheidseffecten wanneer zij zich intensief inspannen of langere tijd onbeschermd in de zon zijn. Hittestress kan bij kwetsbare groepen leiden tot meer arbeidsuitval, een toename van ziektes en vervroegde sterfte.

Op onderstaande kaarten staat het gemiddelde aantal tropische dagen (maximumtemperatuur ≥30 °C) per jaar, over een periode van 30 jaar. Hittestress kan bij kwetsbare groepen leiden tot meer arbeidsuitval, een toename van ziektes en vervroegde sterfte. In de openbare ruimte kan hitte ook tot problemen leiden, bijvoorbeeld doordat beweegbare bruggen niet meer functioneren.

hitte 1

Kaartbeelden voor het aantal tropische dagen (maximumtemperatuur ≥30 °C) per jaar, nu (links) en in 2050 (rechts).

Tip: Kijk lokaal naar functies die kwetsbaar zijn voor hitte, zoals onderdelen van de weg- en vaarinfrastructuur (bruggen, sluizen, spoorwissels).

2. Hoe vaak treedt hittestress op door warme nachten?

Bij warme nachten is er kans op hittestress. Onderstaande kaarten geven een inschatting van het gemiddelde aantal tropische nachten per jaar, in het stedelijk gebied. Tijdens een tropische nacht daalt de temperatuur niet onder de 20 °C.

In het rekenmodel achter onderstaande kaarten is het effect van ‘hitte-eilanden’ meegenomen. In buurten met veel verharding is minder verdamping door planten, waardoor het warmer kan worden. Door de aanwezigheid van gebouwen koelt het ’s nachts ook minder snel af: de warmte blijft tussen gebouwen hangen.

hitte 2

Kaartbeelden voor het aantal warme nachten (maximumtemperatuur ≥20 °C) per jaar, nu (links) en in 2050 (rechts).

Tip: Bij hittestress gaat het niet alleen om hoge temperaturen, maar ook om de combinatie met luchtverontreiniging. Uit onderzoek blijkt dat de temperatuur en mate van luchtverontreiniging vaak tegelijk verhoogd zijn. Hiermee vergroten deze factoren de kans op hittestress en het risico op vervroegde sterfte. Kijk daarom lokaal ook naar de luchtkwaliteit. Deze kan – net als de temperatuur – per buurt sterk verschillen!

3. Wat is de invloed van hitte op oppervlaktewater?

De hierboven genoemde kaartbeelden zijn voor een groot deel van Nederland zeer relevant, met name in verstedelijkte gebieden. Hitte kan ook andere effecten tot gevolg hebben, die voor veel andere delen van ons waterrijke land van belang zijn. Klimaatverandering zorgt namelijk niet alleen voor een stijging van de luchttemperatuur. Ook de temperatuur van het oppervlaktewater stijgt, waardoor het verkoelende effect van een waterlichaam sterk vermindert. Dit geldt met name voor stilstaand water. Deze hogere watertemperatuur beïnvloedt de kwaliteit van het water en de ecologische toestand van een waterlichaam. Blauwalg groeit veel beter bij temperaturen boven 20°C en ook ziekteverwekkers groeien vaak makkelijker in warm water. Dit komt overigens niet alleen door de temperatuurstijging, maar ook door de grotere hoeveelheden zonlicht en aanwezigheid van nutriënten. Bovendien kan de verspreiding van ziektes door klimaatverandering veranderen. In een land als Nederland waar we veel in en rondom water werken en recreëren is het belangrijk om de gevolgen van klimaatverandering voor watertemperatuur mee te nemen in adaptieve strategieën.

Onderstaande kaart geeft een inschatting van het risico op warm oppervlaktewater in de zomer, zowel in de huidige situatie als in 2050. Het kaartbeeld toont de langste aaneengesloten periode van dagen per jaar, waarin de watertemperatuur hoger is dan 20°C. Vanaf die temperatuur gedijen (ongewenste) exotische planten en dieren, blauwalgen, ziekteverwekkers- en verspreiders beter. De kaart geeft een indicatief beeld.

hitte 3

Kaartbeelden voor de langste aaneengesloten periode van dagen per jaar, waarin de oppervlaktewatertemperatuur ≥20°C is, nu (links) en in 2050 (rechts). Oppervlaktewater dat meer dan 3 meter diep is, is niet opgenomen in het kaartbeeld. Weersinvloeden en locatiespecifieke factoren zoals waterdiepte en bebouwingsdichtheid zijn opgenomen in het rekenmodel.

Tip: Bovenstaand kaartbeeld is met name relevant voor regio’s waar veel oppervlaktewater is dat wordt benut als zwem-/recreatiewater. Door de opwarming van het water en de aanzienlijke kans op groei van blauwalg en andere ziekteverwekkers, kan de recreatieve functie en waarde van het water onder druk komen te staan.