Wateroverlast

Met het veranderende klimaat wordt het niet alleen warmer; ook het neerslagpatroon in Nederland verandert. Dat komt doordat warmere lucht meer waterdamp kan bevatten. In de meeste gevallen zal het in een gemiddeld jaar niet eens zo veel meer regenen, maar zal met name de intensiteit van buien toenemen. Dat betekent dat dezelfde (of zelfs een grotere) hoeveelheid neerslag in een kortere tijdsperiode valt – met name in de zomer – of dat het juist langdurige zware regenval is – met name in de herfst en winter. Dit stelt met name eisen aan de verwerking van de neerslag. In veel steden en dorpen is de riolering (nog) niet berekend op zulke buien, waardoor water op straat kan blijven staan en akkers onderlopen. Ook kan het oppervlaktewater (sloten, grachten, kanalen etc.) buiten haar oevers treden. Hierdoor kan, net als bij overstromingen, economische schade ontstaan. Bovendien ontstaan er risico’s voor de verkeersveiligheid en gaan gezondheidsrisico’s een rol spelen wanneer water uit een gemengd rioolstelsel komt. Op andere plekken kunnen de intense buien onder meer leiden tot grondwateroverlast of tot afspoeling van gronden. Ook daardoor kan schade ontstaan, bijvoorbeeld aan kelders, tuinen, huizen en door het afspoelen van waardevolle landbouwgronden en oogstschade.

Kwetsbaarheden voor wateroverlast kunnen met behulp van de stresstest light in beeld worden gebracht op basis van onder meer de volgende vragen:

  • Wat betekent klimaatverandering voor het neerslagpatroon?
  • Waar blijft het water na hevige neerslag staan?
  • Waar lopen gebouwen risico als gevolg van wateroverlast?

Op deze pagina wordt ook een aantal voorbeelden aangedragen van andere locatiespecifieke zaken die bij u kunnen spelen.

Deze vragen dienen zowel voor de huidige situatie als voor de toekomstige situatie in 2050 beantwoord te worden. Als er momenteel nog geen of weinig wateroverlast is, wil dat immers niet zeggen dat dit ook in 2050 het geval is.

1. Wat betekent klimaatverandering voor het neerslagpatroon?

De beschikbare kaartbeelden over neerslagpatronen zijn relatief globaal. Dit komt doordat het nu eenmaal niet exact te voorspellen is hoeveel neerslag op welke locatie valt en hoe vaak dit voorkomt. Wel zijn er algemene kaartbeelden beschikbaar die op regionaal en nationaal niveau een indicatie geven over het huidige en toekomstige neerslagpatroon. Onderstaand kaartbeeld voor de huidige situatie is gebaseerd op het gemiddelde klimaat in de periode 1981-2010. Het kaartbeeld voor 2050 is gebaseerd op KNMI ’14-klimaatscenario WH.

wateroverlast 1

Kaartbeelden voor het aantal dagen met veel (>25 mm) neerslag, nu (links) en in 2050 (rechts). Let op: neerslagpatronen zijn slechts grofstoffelijk te voorspellen. Deze kaart uit de Klimaateffectatlas geeft een zeer grof beeld van (de verandering van) het neerslagpatroon. Maak als dat mogelijk is gebruik van meer gedetailleerde en/of lokale gegevens.

2. Waar blijft het water na hevige neerslag staan?

Hoosbuien of langdurige zware regenval kunnen ervoor zorgen dat straten blank komen te staan. De riolering kan de grote hoeveelheid water dan niet voldoende verwerken en het water kan niet of onvoldoende op andere plekken (tijdelijk) worden opgevangen. Bij een dergelijke bui stroomt het water naar de laagstgelegen delen. Dit zijn dan vaak ook de plekken waar wateroverlast ontstaat. Onderstaande kaart toont de potentiële waterdiepte; dat zijn de locaties waar mogelijk water kan blijven staan bij (extreme) neerslag. Hierbij is geen rekening gehouden met een specifieke neerslagintensiteit, afstroming, infiltratieprocessen en het rioolsysteem. Daar zijn uitgebreidere modellen voor nodig.

wateroverlast 2

Kaartbeeld met indicatieve locaties die op basis van hoogte kwetsbaar zijn voor water op straat (nu). Stowa heeft in 2017 een benchmark voor inundatiemodellen uitgevoerd. Meer informatie over de benchmark lees je in het rapport.

Tip: Deze kaart geeft niet aan hoe lang het water na hevige neerslag blijft staan. Deze kaart kan wel benut worden om in overleg te treden met waterexperts (rioleurs, RO, waterschap), bijvoorbeeld om te bespreken welke straten – en daarmee welke voorzieningen – onbereikbaar kunnen worden bij hevige neerslag. De kaart geeft ook niet aan waar het water mogelijk naar toe stroomt. Ga hierover het gesprek met het waterschap aan.

Tip: Uit de kaart valt af te leiden welke laaggelegen plekken kwetsbaar zijn voor wateroverlast na hevige neerslag. Het is van belang deze kaartinformatie te toetsen aan de hand van klachtmeldingen. Deze informatie samen kan worden benut bij het plannen van toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen, zoals de locatiekeuze van nieuwe woningbouw. Net als bij informatie over overstromingen is het waardevol om informatie over wateroverlast te delen met collega’s die betrokken zijn bij de planning van toekomstige ruimtelijke ontwikkelingen. Let op: deze kaart uit de Klimaateffectatlas geeft een zeer grof beeld voor water op straat op basis van een landelijke analyse; gebruik, wanneer beschikbaar, meer gedetailleerde lokale gegevens.

3. Waar lopen gebouwen risico als gevolg van wateroverlast?

Water op straat als gevolg van hevige neerslag hoeft niet per definitie een probleem te zijn, omdat de straat bijvoorbeeld – bij beperkte hoeveelheden – tijdelijk water kan bufferen als de riolering de neerslag niet direct kan verwerken of het water niet anderszins afgevoerd kan worden. Water op straat wordt wel een probleem wanneer gebouwen risico lopen. Daarnaast heeft water op straat invloed op de verkeersveiligheid en brengt het gezondheidsrisico’s met zich mee als water uit een gemengd rioolstelsel op straat komt. Onderstaande kaart geeft op buurtniveau een grove indicatie van het risico op wateroverlast. De risicoklassen zijn gebaseerd op de verhouding tussen eerdergenoemde indicatie water op straat kaart en de nabijheid van gevels van panden. Drempel- en vloerhoogten van panden zijn in deze kaart niet meegenomen. Deze zijn nog niet op grote schaal bekend.

wateroverlast 3

Kaartbeeld voor het risico op wateroverlast op buurtniveau.

Tip: Deze kaart houdt geen rekening met de functies die in een gebied zijn gesitueerd en de schade die daarmee samenhangt. Het is waardevol om lokaal te bekijken waar belangrijke functies en gebouwen, zoals ziekenhuizen en verzorgingstehuizen, zijn gesitueerd. Daarvoor zijn gedetailleerdere kaartbeelden nodig. Kijk voor een lijst van lokale vitale en kwetsbare functies op deze pagina. Let op: dit kaartbeeld uit de Klimaateffectatlas geeft een zeer grofstoffelijk beeld. Benut uw lokale kennis en meer gedetailleerde stresstesten om een nauwkeuriger inzicht te krijgen.

Andere relevante kaartbeelden

De hierboven genoemde kaartbeelden zijn voor een groot deel van Nederland zeer relevant, met name in verstedelijkte gebieden. Wateroverlast kan zich ook op andere manieren manifesteren, waarbij ook op andere plekken en in onbebouwd gebied grote kwetsbaarheden zichtbaar kunnen worden. In deze handreiking lichten wij hieronder twee van dit soort kwetsbaarheden uit.

4. Waar neemt overlast door grondwaterstijging toe?

Doordat het neerslagpatroon in Nederland intensiveert, lopen op verschillende locaties ook grondwaterstanden voor kortere of langere tijd op. Deze hogere grondwaterstanden kunnen vervolgens lokaal tot overlast en zelfs gezondheidsproblemen leiden. Veel voorkomende typen grondwateroverlast zijn onder meer:

  • Hoge luchtvochtigheid in huis en schimmelvorming door natte kruipruimtes of optrekkend vocht in muren;
  • Doorslaand vocht in kelders;
  • Overstroming van kelders of souterrains;
  • Drassige tuinen en langdurig natte groenstroken in de wijk;
  • Schade aan stedelijk groen en omwaaien van bomen door verdrinking van wortels;
  • Schade aan panden als gevolg van wijziging in de opwaartse waterdruk onder de fundering;
  • Spoorvorming en ongelijkmatige verzakking van wegen en straatverharding.

In de KNMI’14 klimaatscenario’s neemt de neerslag in de winter toe, terwijl de verdamping ongeveer gelijk blijft. Een gevolg daarvan is dat de aanvulling van het grondwater in de winter toeneemt, de grondwaterstand stijgt, kwel (uittredend grondwater) toeneemt en daarmee de kans op overlast groter wordt. In grote delen van laag Nederland kan voortschrijdende bodemdaling ook nog leiden tot een versterking van de kans op (grond)wateroverlast.

Onderstaande kaart toont de mate waarin de kans op grondwateroverlast voor stedelijke functies (gebouwen, infrastructuur, tuinen en groenvoorziening) toeneemt tussen nu en 2050. De kaart zegt alleen iets over de verandering tot 2050 en niets over het voorkomen van overlast in de huidige situatie. Het is daarom waardevol om de kaart met de ontwikkeling tot 2050 te combineren met lokale kennis over plekken waar nu grondwateroverlast voorkomt.

wateroverlast 4

Kaartbeeld voor de ontwikkeling van de kans op grondwateroverlast tussen nu en 2050.

5. Waar lopen landbouw- en natuurgebieden risico als gevolg van erosie?

Intense neerslag kan met name in hellende gebieden leiden tot gronderosie. Hierbij spoelen (delen van) de blootliggende grond door toedoen van neerslag af. Daarbij verdwijnen waardevolle voedingsstoffen en kunnen waterafvoer- en drainagesystemen verstopt raken. Omdat het vaak vele jaren kost om dergelijke verloren grond te vervangen, als dit überhaupt mogelijk is, is het belangrijk erosie zo veel mogelijk te voorkomen. Doordat erosie met name optreedt bij hellende gronden (reliëf) zonder vegetatie, lopen vooral landbouw- en natuurgronden risico (met name in de winter). In de akkerbouw is begroeiing meestal seizoensgebonden.

Onderstaande kaart laat in landbouw- en natuurgebieden zien welke grond kwetsbaar is voor erosie door afstromend regenwater.

wateroverlast 5

Kaartbeeld voor de gevoeligheid van natuur- en landbouwgronden voor watererosie.